W debacie o rynku pracy często można usłyszeć, że każdy może prowadzić własną firmę. Z drugiej strony pojawia się przekonanie, że etat jest rozwiązaniem dla osób mniej ambitnych. Oba te stwierdzenia są uproszczeniem, które nie znajduje potwierdzenia w badaniach psychologicznych.

Psychologia pracy i organizacji od wielu lat pokazuje, że satysfakcja zawodowa, skuteczność oraz dobrostan zależą przede wszystkim od dopasowania środowiska pracy do cech osobowości, odporności psychicznej, systemu wartości oraz naturalnych predyspozycji człowieka.

Jak podkreśla amerykański psycholog John L. Holland

Ludzie poszukują środowisk zawodowych, które pozwalają im wykorzystywać swoje umiejętności i wartości oraz wyrażać swoją osobowość.

To właśnie zgodność między człowiekiem a środowiskiem pracy jest jednym z najlepiej udokumentowanych czynników wpływających na zadowolenie z pracy, zaangażowanie i osiągane wyniki.

Przedsiębiorczość nie jest cechą charakteru

Przez wiele lat uważano, że przedsiębiorcy posiadają określony typ osobowości. Obecnie wiadomo, że sprawa jest znacznie bardziej złożona. Badania pokazują, że osoby prowadzące własną działalność częściej charakteryzują się:

• wysoką sumiennością,
• dużą otwartością na doświadczenia,
• wewnętrznym poczuciem sprawstwa,
• większą tolerancją niepewności,
• wyższą odpornością psychiczną,
• silną potrzebą autonomii.

Nie oznacza to jednak, że osoby o innych cechach nie mogą odnieść sukcesu. O wiele większe znaczenie ma świadomość własnych ograniczeń oraz umiejętność organizowania pracy zgodnie ze swoimi predyspozycjami.

Etat i działalność gospodarcza stawiają zupełnie inne wymagania

Etat daje przede wszystkim większą przewidywalność. Najczęściej zapewnia:

• stałe wynagrodzenie,
• jasno określone obowiązki,
• zewnętrzną strukturę pracy,
• większe poczucie bezpieczeństwa finansowego.

Własna działalność oznacza natomiast konieczność codziennego podejmowania decyzji, ponoszenia odpowiedzialności finansowej, pozyskiwania klientów oraz funkcjonowania w warunkach niepewności. Nie jest więc pytaniem, która droga jest lepsza. Znacznie ważniejsze brzmi, które środowisko pracy lepiej odpowiada mojemu profilowi psychologicznemu?

Co można zbadać?

Współczesna psychologia dysponuje wystandaryzowanymi narzędziami pozwalającymi ocenić predyspozycje zawodowe.

1. Osobowość. Najczęściej wykorzystuje się model Wielkiej Piątki (NEO-FFI lub NEO-PI-3). Badanie to pozwala ocenić między innymi:

• poziom neurotyczności,
• sumienność,
• ekstrawersję,
• ugodowość,
• otwartość na doświadczenia.

To właśnie wysoka sumienność należy do najlepiej potwierdzonych naukowo predyktorów efektywności zawodowej, niezależnie od wykonywanego zawodu.

2. Odporność psychiczna tzw. mental toughness lub resilience, opisuje sposób funkcjonowania człowieka pod wpływem presji, zmian i niepowodzeń. Osoby o wysokiej odporności psychicznej łatwiej radzą sobie z:

• utratą klientów,
• nieregularnymi dochodami,
• kryzysami finansowymi,
• koniecznością podejmowania ryzyka.

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych narzędzi wykorzystywanych w biznesie jest kwestionariusz MTQ48.

3. Poczucie kontroli

Julian Rotter opisał zjawisko nazywane umiejscowieniem poczucia kontroli (Locus of Control). Osoby z wewnętrznym poczuciem kontroli częściej wierzą, że efekty ich działań zależą przede wszystkim od nich samych. W przedsiębiorczości taka postawa okazuje się szczególnie korzystna, ponieważ sprzyja przejmowaniu odpowiedzialności za decyzje oraz aktywnemu rozwiązywaniu problemów.

4. Naturalne talenty

Coraz większą popularnością cieszą się również narzędzia badające naturalne sposoby działania, takie jak CliftonStrengths. Nie określają one inteligencji ani osobowości. Pokazują natomiast, jakie aktywności przychodzą danej osobie najbardziej naturalnie.

5. Wartości zawodowe

Nie każdy definiuje sukces w ten sam sposób. Dla jednej osoby najważniejsze będzie bezpieczeństwo zatrudnienia. Dla innej autonomia, wpływ na decyzje czy możliwość tworzenia nowych rozwiązań. Dlatego psychologowie często wykorzystują również badanie Kotwic Kariery Edgara Scheina, które pomaga określić dominujące wartości zawodowe.

Co mówią badania?

Wyniki międzynarodowego projektu Global Entrepreneurship Monitor (GEM) pokazują, że poziom aktywności przedsiębiorczej w Polsce pozostaje niższy od średniej Unii Europejskiej. Jednocześnie odsetek osób prowadzących działalność gospodarczą jest stosunkowo wysoki, co oznacza, że wiele osób utrzymuje już istniejące firmy, natomiast mniej decyduje się na ich zakładanie. Wśród najczęściej wskazywanych barier znajdują się obawy finansowe, niepewność oraz niska wiara we własne możliwości.

OECD zwraca uwagę, że gdyby poziom przedsiębiorczości kobiet, osób po 50. roku życia i innych niedostatecznie reprezentowanych grup był taki sam jak w grupie mężczyzn w wieku 30-49 lat, liczba nowych przedsiębiorców w Polsce mogłaby wzrosnąć nawet o kilkaset tysięcy osób. Jednocześnie raport podkreśla, że rozwój przedsiębiorczości powinien być wspierany nie tylko finansowo, ale również poprzez rozwój kompetencji, mentoring oraz profesjonalną diagnozę potencjału zawodowego.

Co mówią dane dotyczące przedsiębiorczości w Polsce?

Polska należy do krajów o dużej liczbie mikroprzedsiębiorstw. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w rejestrze REGON znajduje się kilka milionów podmiotów gospodarki narodowej, a dominującą grupę stanowią mikroprzedsiębiorstwa oraz osoby prowadzące działalność gospodarczą. Sama liczba zarejestrowanych firm nie oznacza jednak, że każda osoba będzie dobrze funkcjonować w roli przedsiębiorcy.

Prowadzenie własnej działalności wymaga nie tylko wiedzy biznesowej, ale również określonych zasobów psychologicznych jak samodzielności, umiejętności podejmowania decyzji, tolerancji niepewności oraz zdolności do zarządzania własną energią i odpowiedzialnością.

Raport Global Entrepreneurship Monitor Polska (GEM Polska) pokazuje, że decyzja o rozpoczęciu działalności gospodarczej zależy nie tylko od czynników ekonomicznych, ale również od indywidualnych przekonań, poczucia własnej skuteczności, oceny swoich kompetencji oraz stosunku do ryzyka. Wśród barier wskazywanych przez osoby rozważające założenie firmy pojawiają się między innymi obawy związane z niepewnością finansową, brakiem stabilności oraz przekonaniem, że posiadane kompetencje mogą być niewystarczające.

Szczególne znaczenie ma to w przypadku kobiet, które rozważają zmianę zawodową po wielu latach pracy, powrót na rynek zatrudnienia lub rozpoczęcie własnej działalności. Decyzja o zmianie ścieżki zawodowej często wiąże się nie tylko z analizą możliwości rynkowych, ale również z pytaniem, czy sposób funkcjonowania, potrzeby i predyspozycje danej osoby są zgodne z wybraną formą pracy?

Badania nad przedsiębiorczością pokazują, że sukces zawodowy nie wynika wyłącznie z samego faktu prowadzenia firmy. Znaczenie ma dopasowanie człowieka do środowiska, w którym działa.

Nie każdy powinien zakładać firmę i nie każdy powinien pracować na etacie

To jedno z najważniejszych przesłań współczesnej psychologii pracy. Prowadzenie działalności gospodarczej nie jest wyznacznikiem większej odwagi ani sukcesu. Podobnie praca etatowa nie oznacza braku przedsiębiorczości. Najlepsze decyzje zawodowe podejmujemy wtedy, gdy znamy swoje możliwości, ograniczenia oraz wartości. Profesjonalna diagnoza psychologiczna nie odpowie za nas na pytanie, jaką drogę wybrać. Może jednak znacząco zmniejszyć ryzyko podjęcia decyzji, która przez kolejne lata będzie źródłem frustracji, wypalenia zawodowego lub przewlekłego stresu.

Czy każdy powinien prowadzić firmę?

Każdy człowiek posiada inny zestaw zasobów, potrzeb i sposobów działania. Dla jednej osoby najlepszym środowiskiem będzie własna działalność gospodarcza, dająca możliwość samodzielnego podejmowania decyzji, tworzenia nowych rozwiązań i organizowania pracy według własnych zasad. Dla innej najlepszym rozwiązaniem będzie praca w organizacji, która zapewnia strukturę, współpracę zespołu oraz możliwość rozwijania specjalistycznych kompetencji.

Profesjonalna diagnoza psychologiczna nie podejmuje decyzji za człowieka. Pomaga natomiast lepiej zrozumieć własne predyspozycje, wartości i sposób działania, aby wybór zawodowy był bardziej świadomy i dopasowany do indywidualnych potrzeb.

Bibliografia

1. Holland J.L., Making Vocational Choices: A Theory of Vocational Personalities and Work Environments.
2. Costa P.T., McCrae R.R., NEO Personality Inventory Manual.
3. Rotter J.B. (1966), Generalized Expectancies for Internal versus External Control of Reinforcement.
4. Schein E.H., Career Anchors: Discovering Your Real Values.
5. Clough P., Earle K., Sewell D., Mental Toughness: The Concept and Its Measurement.
6. Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, GEM Polska 2025. Raport z badania przedsiębiorczości.
7. Global Entrepreneurship Monitor Polska, PARP.
8. Główny Urząd Statystyczny, Kwartalna informacja o podmiotach gospodarki narodowej w rejestrze REGON.

Przydatne źródła

Global Entrepreneurship Monitor (GEM) https://www.gemconsortium.org/

Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (GEM Polska) https://www.parp.gov.pl/component/site/site/gem

OECD – The Missing Entrepreneurs 2023 https://www.oecd.org/en/publications/the-missing-entrepreneurs-2023_230efc78-en/

OECD – Inclusive Entrepreneurship Policy Assessment, Poland https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025/05/inclusive-entrepreneurship-policy-assessment-country-notes_48c462fc/poland_922a5299/5fc180ff-en.pdf